images
آشنایی با برخی صنایع دستی در ایران؛

تکنیک و تولید صنایع دستی

صنایع دستی به آن رشته از صنایع اطلاق می‌شود که تمام یا قسمتی از مراحل ساخت فرآورده های آن با دست انجام گرفته و در چارچوب فرهنگ و بینش های فلسفی و ذوق و هنر انسان های هر منطقه با توجه به میراث های

قومی آنان ساخته و پرداخته می‌شود.

هنرما- شهلا باقری/ صنایع دستی به آن رشته از صنایع اطلاق می‌شود که تمام یا قسمتی از مراحل ساخت فرآورده های آن با دست انجام گرفته و در چارچوب فرهنگ و بینش های فلسفی و ذوق و هنر انسان های هر منطقه با توجه به میراث های

قومی آنان ساخته و پرداخته می‌شود.

طبق تعریفی که گروهی از کارشناسان سازمان صنایع دستی ایران ارائه کرده اند، صنایع دستی به مجموعه ای از «هنر – صنعت ها » اطلاق می‌شود که به طور عمده با استفاده از مواد اولیه ی بومی و انجام قسمتی از مراحل اساسی تولید به کمک

دست و ابزار دستی موجب تهیه و ساخت محصولاتی می‌شود که در هر واحد آن ذوق هنری و خلاقیت فکری صنعت گر سازنده به نحوی تعامل پیدا کرده است و همین عامل وجه تمایز اصلی این گونه محصولات از مصنوعات مشابه ماشینی و کارخانه ای

است.

انواع صنایع دستی

صنایع دستی کشورمان را می‌توان از جهات مختلف طبقه بندی کرد ولی از آنجا که روش و تکنیک تولید فرآورده های دستی یکی از مهمترین وجوه تمایز این صنعت است، لذا در این جا طبقه بندی به طور عمده برمبنای روش و تکنیک ساخت این گونه محصولات به عمل آمده است :

بافته های داری : محصولاتی که به کمک دارهای افقی یا عمودی مستقر در زمین در زمان بافت،تولید می‌شود بافته های داری محسوب میشود. مثل قالی ، گلیم ، چنته ، رویه پشتی و بعضی از انواع زیلو.

دستبافی ( نساجی سنتی ): فرآورده هایی که به کمک دستگاهای بافندگی دو وردی ، چهار وردی ، شش وردی ، هشت وردی ، و ژاکارد دستی تولید می‌شود ، دستبافی محسوب می‌شود. نظیر جاجیم ، ترمه ، زری ، شال و انواع پارچه های پنبه ای ، پشمی ، و کرکی . از جمله خصوصیت این رشته از صنایع دستی این است که اولاً کلیه ی مراحل سه گانه ی بافندگی (ایجاد دهنه ی کار ، پود گذاری ودفتین زدن) با حرکات دست و پا انجام می‌شود؛ ثانیاً امکان استفاده از پودهای رنگی به میزان نامحدود و همچنین تنوع طرح بافت با در اختیار داشتن و کنترل حرکات وردها میسر می‌شود که این امر نشانگر حضور مؤثر و خلاق انسان در تولید است.

 بافتنی : انواع مصنوعاتی که با کمک میل وقلاب ونظایر آن و با الیاف طبیعی تولید می‌شود جزء بافتنی ها به حساب می‌آید نظیر دستکش ، جوراب، کلاه ، شالگردن ، روسری و…

روکاری و رودوزی : کلیه مصنوعاتی که از طریق دوختن نقوش سنتی بر روی پارچه های بدون نقش و یا کشیدن قسمتی از نخهای تار و پود پارچه به وجود می‌آید در این گروه « رودوزی »و «روکاری» جا ی دارد؛ نظیر سوزندوزی ، قلابدوزی ، ملیله دوزی ، خامه دوزی ، خوس دوزی ، گلابتون دوزی ، پته دوزی و …

چاپ های سنتی : کلیه ی پارچه هایی که به وسیله قلم مو ، مهر و نظایر آن رنگ آمیزی شده و نقش می پذیرد، جزء چاپهای سنتی به حساب می‌آید؛ مانند چاپ قلمکار و چاپ کلاقه های (باتیک)

نمد مالی : انواع مصنوعاتی که بر اثر درگیری و متراکم کردن پشم و کرک در شرایط فنی مناسب از طرق ورز دادن تهیه می‌شود جزء گروه نمد مالی است. نظیر کلاه نمدی ، پالتو نمدی (کپنگ) ، نمد زیر انداز و نمد پادری

سفالگری و سرامیک سازی : به محصولاتی که با استفاده از گل رس و همچنین گل حاصله از سنگهای کوارتز و کایولن به کمک دست و چرخ سفالگری ساخته و سپس پخته می‌شود، سفال و سرامیک اطلاق می‌شود. برای تکمیل اشیاء ساخته

شده در نقاط مختلف کشور بر حسب سنت و رسوم اقدام به نقاشی ، کنده کاری و یا ایجاد نقوش برجسته روی آنها شده و از لعاب مناسب برای پوشش سطح اشیاء استفاده می‌شود. محصولات تولید شده این گروه شامل انواع پارچ و لیوان ، ظروف غذاخوری گلدان و… است.

شیشه گری : محصولاتی را که از طریق شکل دادن مواد معدنی ذوب شده در کوره نظیر سلیس ، خرده شیشه ، و یا ترکیبی از این دو با استفاده از روش دمیدن توسط لوله مخصوص و کاربرد ابزار دستی شامل انبر ، قیچی و غیره حاصل می‌شود شیشه دست ساز می‌نامند که شامل مراحل تکمیلی و تزیینی دیگری نظیر نقاشی وتراش هم می‌شود.

تولید فرآورده های پوست وچرم : محصولاتی که با استفاده از پوست و چرم دباغی شده و شــیوه ی ســنتی تــولید می‌شود؛ پوستین ، کلاه پوستی ، چاروق ، محصولات تکمیلی چرمی (نظیر: تلفیق چرم بامحصولات دستباف ) جزء این گروه است.
ساخت محصولات فلزی و آلیاژ : فرآوره های که به شیوه سنتی و با استفاده از ابزار دستی و انواع فلزات ( مس ، نقره ، طلا و آهن ) و انواع آلیاژهای ( برنج و ورشو ) تولید می‌شود؛ انواع ظروف خانگی ، چاقو و قند شکن ، قلم تراش ، قفل و … جزء این گروه است.

سنگتراشی و حکاکی روی سنگ : شامل مصنوعاتی می‌شود که مواد اولیه اصلی آن را انواع سنگ ها ، نظیر فیروزه ، سنگ مرمر ، سنگ یشم، سنگ سیاه ، سنگ سفید ( آلا باستر ) و… تشکیل می‌دهد و به کمک ابزار و وسایل مختلف تراشیده یا حکاکی می‌شود نظیر انواع ظرف ، پایه چراغ، قاب عکس ، انواع نگین و…

 قلم زنی ، مشبک کاری و حکاکی روی فلزات و آلیاژها : هنر صنعتی است که طی آن طرحها و نقوش سنتی با استفاده از قلم ، چکش و سایر ابزار دستی بر روی اشیاء ساخته شده از فلز یا آلیاژ شکل می‌گیرد.

 خراطی چوب: خراطی شیوه ای از تولید محصولات چوبی است که طی آن توسط ابزار و وسایل مختلف و به طور عمده به وسیله دستگاه خراطی اشیایی نظیر انواع گهواره ، پایه ی آباژور و ظروف مختلف ساخته و پرداخته می‌شود.

ریزه کاری و نازک کاری چوب : روشی از ساخت فرآورده های چوبی است که طی آن به وسیله وسایل تجاری نظیر اره ، رنده ، سوهان ، مغار و… قطعات کوچک چوبی آماده شده به صورت روکش بــر روی بــدنــه ی چــوبی چسبانده و تحت فشار شکل گرفته و از این طریق انواع شکلات خوری ، زیر سیگاری ، قاب عکس و نظایر آن تولید و عرضه می‌شود.

 منبت کاری ، کنده کاری ، و مشبک کاری چوب: شیوه ای دیگر از تولید محصولات چوبی است که طی آن طرح ها و نقوش سنتی با استفاده از مغار ، تیشه ، اره و سایر ابزار تجاری بر روی چوب های مرغوب و بادوام شکل می‌پذیرد.

 حصیر بافی : منظور از حصیر بافی که ضمناً بامبو بافی ، مروارید بافی ، ترکه بافی ، سبد بافی و چیغ بافی را نیز شامل می‌شود.همان بافت رشته های حاصله از الیاف سلولزی (گیاهی ) به کمک دست و ابزار ساده دستی است که طی آن محصولات مختلفی نظیر حصیر زیر انداز ، سفره حصیری، انواع سبد ، انواع ظرف ، و… تولید می‌شود. در مورد چیغ بافی ذکر این نکته ضروری است که افزون بر الیاف گیاهی ضمن بافت از نخ پشمی رنگ شده نیز برای ایجاد نقوش و طرحهای سنتی استفاده می‌شود.

خاتم سازی: روشی از تولید فرآورده های چوب است که طی آن با استفاده از روکش حاصله از به هم چسباندن قطعات کوچک فلزات ، استخوان و انواع چوب در اشکال و طرحهای سنتی ( به طور عمده به صورت هندسی ) و به کمک ابزار و وسایل مختلف فراورده هایی مثل انواع قاب عکس ، شکلات خوری ، جا سیگاری ، میز ، صندلی و…. ساخته می‌شود.

معرق کاری : ترسیم طرح ها و نقش های سنتی بر روی زمینه ی چوبی ، سرامیک و سنگ و خالی کردن داخل خطوط طرحها و پر کردن فضای خالی شده به وسیله ی قطعات آماده شده چوبی ، سرامیک ، فلزی ، صدفی ، سنگی رامعرق کاری می‌گویند.

کاشی گری : هنری است پر سابقه که طی آن انواع کاشی ها با استفاده از طرحها ونقش های سنتی برای استفاده در ابنیه ی مذهبی و تاریخی از طریق قالب گیری گل رس ، پختن آن در کوره و لعاب زنی ، نقاشی و پخت مجدد در کوره ساخته و پرداخته می‌شود.
 ملیله کاری : منظور ساخت اشیاء مختلف نظیر سرویس چایخوری، تنگ و همچنین برخی از زینت آلات با استفاده از مفتولهای نقره ، طلا و مس به کمک ابزار و وسایل ساده فلز کاری مثل حدیده ، انبر ، قیچی، کوره ی مخصوص و… است.

 میناکاری : در اینجا مراد ساخت بدنه ی فلزی ، لعاب کاری ، پخت ، نقاشی و پخت مجدد اشیاء در کوره است که تمامی این مراحل به کمک ابزار و وسایل ساده و استفاده از طرحهای اصیل و سنتی در مرحله نقاشی انجام می‌پذیرد.

ساخت اشیاء مستظرفه هنری : در اینجا منظور ساخت اشیاء و وسایل ظریفه ای است که در آنها عامل هنر به مراتب بیش از فنون تولیدی دخالت دارد و شامل نگارگری ، نقاشی روی صدف، نقاشی روی چرم ، لاکی روغنی و تذهیب می‌شود.

ساخت زینت آلات : در این جا مراد ساخت تولید انواع جواهرات محلی و همچنین انواع زیور آلات و دیگر زینت آلات با استفاده از طلا ، نقره و انواع آلیاژها است.

 ساخت سایر فرآورده های دستی : منظور ساخت سایر محصولات دستی نظیر فیروزه نشانی ( فیروزه¬کوبی )، طلاکوب روی فولاد، انواع عروسک های محلی، تخت کشی گیوه ( آجیده ولته ای) و… است که با ابزار ووسایل دستی و بااستفاده از طرحهای سنتی ساخته و پرداخته می‌شود.

اینها بخشی از ۲۰۰ عنوان شاخه صنایع دستی است که هنرمندان با آن کار می کنند و نیاز است مسئولین نسبت به ترویج و آموزش اآنها اقدام کنند تا ماندگار شود.

 

انتهای پیام/

Go to TOP